Badania profilaktyczne, których nie warto odkładać

W tym artykule opisujemy, które badania warto wykonać, jak często i z jakiego powodu - z podziałem na specjalizacje medyczne. Uwzględniamy też zalecenia polskich i europejskich towarzystw naukowych, bo profilaktyka ma być mądra, a nie przypadkowa.

Większość z nas trafia do gabinetu lekarskiego z konkretnym problemem - boli, swędzi, nie daje spokoju. Profilaktyka działa inaczej: idziemy, żeby sprawdzić, czy wszystko jest w porządku, zanim cokolwiek zacznie przeszkadzać. I właśnie dlatego tak wielu z nas ją omija.

Tymczasem dane są jednoznaczne. Wg Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wczesne wykrycie chorób przewlekłych - w tym nowotworów - zwiększa skuteczność leczenia nawet kilkukrotnie. Rak szyjki macicy wykryty w stadium I ma ponad 90% przeżywalność pięcioletnią. Rak prostaty rozpoznany na wczesnym etapie jest wyleczalny w zdecydowanej większości przypadków. Niedokrwistość leczona we właściwym czasie nie prowadzi do poważnych powikłań narządowych. Choroba zwyrodnieniowa stawów rozpoznana wcześnie może być skutecznie spowalniana, zanim doprowadzi do trwałego uszkodzenia chrząstki.

To nie jest zachęta do hipochondrii. To rachunek prawdopodobieństwa: kilka godzin w roku poświęconych na badania to jedna z najlepszych inwestycji zdrowotnych, jaką można zrobić.

Zacznijmy od najprostszego. Morfologia krwi to badanie, które każdy dorosły powinien wykonywać raz w roku, niezależnie od wieku i samopoczucia. Kosztuje kilkanaście złotych, pobiera się je na czczo, a wynik jest gotowy tego samego dnia lub nazajutrz. Mimo to wielu Polaków wykonuje morfologię raz na kilka lat - albo wcale.

Co morfologia pokazuje? Ocenia liczbę i jakość czerwonych krwinek oraz poziom hemoglobiny (sygnał anemii), liczbę białych krwinek i ich rozkład (marker stanów zapalnych, infekcji, chorób hematologicznych) oraz liczbę płytek krwi (ocena krzepliwości). To trzy zupełnie różne układy w jednym badaniu - dlatego morfologia jest tak cenna.

Do morfologii warto dołączyć podstawowy panel biochemiczny:

• glukoza na czczo - ocena ryzyka cukrzycy i insulinooporności

• lipidogram - cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy (ryzyko chorób układu krążenia)

  Reklama

• TSH - hormon tarczycy, pierwszy marker dysfunkcji tego gruczołu

• kreatynina i eGFR - ocena funkcji nerek

• enzymy wątrobowe (ALT, AST, GGTP) - ocena funkcji wątroby

• kwas moczowy - marker dnawicy i kamicy nerkowej

• OB lub CRP - markery ogólnego stanu zapalnego

Wg zaleceń towarzystw internistycznych i lekarzy rodzinnych cały ten pakiet powinien być wykonywany raz w roku u dorosłych, a od 40. roku życia - szczególnie regularnie. Właśnie w tej dekadzie najczęściej pojawiają się pierwsze nieprawidłowości, które jeszcze nie dają objawów, a już wymagają interwencji lub zmiany stylu życia.

Kiedy wyniki morphologii powinny niepokoić?

Nieprawidłowy wynik morfologii - szczególnie powtarzający się w kolejnych badaniach - to sygnał do pogłębionej diagnostyki. Szczególnie warto reagować gdy pojawia się anemia (niezależnie od przyczyny), podwyższone lub obniżone leukocyty, nieprawidłowości w morfologii krwinek lub zmiany w liczbie płytek krwi. W takich przypadkach właściwym krokiem jest konsultacja z hematologiem - lekarzem zajmującym się chorobami krwi i układu krwiotwórczego.

Ginekologia to specjalizacja, w której regularne badania profilaktyczne ratują życie w dosłownym sensie. Rak szyjki macicy, rak piersi, rak jajnika - wszystkie te nowotwory mają znacznie lepsze rokowanie, gdy są wykryte zanim dadzą objawy.

Cytologia - co 3 lata, nie co 10

Cytologia (badanie Pap smear) to podstawowe badanie wykrywające zmiany przednowotworowe szyjki macicy. Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (PTGiP) rekomenduje, żeby każda kobieta w wieku 25-59 lat wykonywała cytologię co 3 lata - przy prawidłowych wynikach. Przy wynikach nieprawidłowych lub pozytywnym teście na HPV - częściej, według wskazań lekarza.

W Polsce cytologia jest refundowana przez NFZ i dostępna bez skierowania. Niestety dane pokazują, że regularnie wykonuje ją tylko ok. 40% kobiet w grupie docelowej. To jeden z powodów, dla których Polska ma jeden z wyższych w Europie wskaźników zachorowalności na raka szyjki macicy - mimo że jest to nowotwór całkowicie wyciszalny, gdy wykryty wcześnie.

Warto wiedzieć, że nowoczesna cytologia LBC (liquid-based cytology) jest bardziej czuła niż tradycyjna i pozwala jednocześnie wykonać test na obecność wirusa HPV (HPV DNA test). Ginekolog dobierze właściwy typ badania zależnie od wieku i historii pacjentki.

USG ginekologiczne

USG ginekologiczne (macicy i przydatków) warto wykonywać raz w roku przy regularnych wizytach kontrolnych. Pozwala ocenić stan endometrium, wykryć polipy, mięśniaki, torbiele jajników - zmiany, które na wczesnym etapie nie dają żadnych objawów, a mogą mieć istotne znaczenie dla zdrowia i płodności. Regularne USG to też podstawowy sposób monitorowania znanych już zmian - np. mięśniaków, które lekarz obserwuje w czasie.

USG piersi i mammografia

USG piersi zalecane jest u kobiet do 40. roku życia co roku lub co 2 lata, zależnie od wskazań. Po 40. roku życia USG uzupełnia lub zastępuje mammografię - gęsta tkanka gruczołowa jest lepiej widoczna w ultrasonografii niż w mammografii. Wg PTGiP USG piersi jest zalecanym badaniem przesiewowym w grupie kobiet przed menopauzą.

Mammografia jest refundowana przez NFZ w ramach Programu Profilaktyki Raka Piersi dla kobiet w wieku 50-74 lat, co 2 lata. Kobiety z rodzinnym wywiadem w kierunku raka piersi (matka, siostra) powinny zaczynać wcześniej - od 40. roku życia lub 10 lat przed wiekiem, w którym zachorowała bliska krewna (wg wytycznych Polskiego Towarzystwa Onkologicznego).

Regularna wizyta u ginekologa

Coroczna konsultacja u ginekologa jest wskazana dla każdej kobiety po 25. roku życia, nawet bez konkretnych dolegliwości. Lekarz ocenia wyniki cytologii i USG, omawia kwestie antykoncepcji i hormonów, odpowiada na pytania dotyczące cyklu, menopauzy, przygotowania do ciąży. To też właściwy moment na omówienie wyników TSH i hormonów tarczycy, których zaburzenia często towarzyszą problemom ginekologicznym.

Statystyki mówią jasno: mężczyźni rzadziej chodzą do lekarzy i częściej trafiają do specjalistów zbyt późno. W urologii to ma szczególne znaczenie, bo choroby układu moczowo-płciowego u mężczyzn - w tym nowotwory - przez długi czas mogą przebiegać bezobjawowo.

PSA - badanie, które warto znać

PSA (Prostate-Specific Antigen) to marker w badaniu krwi, który może sygnalizować choroby prostaty - w tym raka prostaty. Polskie Towarzystwo Urologiczne (PTU) rekomenduje pierwsze oznaczenie PSA:

• od 50. roku życia u wszystkich mężczyzn

• od 45. roku życia przy wywiadzie rodzinnym (ojciec, brat z rakiem prostaty)

• od 40. roku życia przy silnie obciążonym wywiadzie rodzinnym

Podwyższone PSA nie oznacza automatycznie raka - może wskazywać na łagodny rozrost prostaty (BPH) lub stan zapalny gruczołu krokowego. To sygnał do dalszej diagnostyki, nie diagnoza. Wg PTU regularne oznaczanie PSA istotnie zwiększa szansę wykrycia raka prostaty we wczesnym, całkowicie uleczalnym stadium.

Badanie ogólne moczu

Badanie ogólne moczu to tanie i szybkie badanie, które warto włączyć do corocznego pakietu laboratoryjnego. Wykrywa infekcje dróg moczowych (również przebiegające bezobjawowo), białkomocz (sygnał uszkodzenia nerek), krwiomocz (może wskazywać na kamicę lub nowotwory układu moczowego) i cukromocz.

Problemy z oddawaniem moczu, nocne wstawanie, uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza, parcia naglące - to objawy, z którymi warto umówić się do urologa bez czekania na kolejny przegląd. Zaburzenia oddawania moczu są powszechne, ale nie są normą - i najczęściej dobrze reagują na leczenie, gdy zostaną odpowiednio wcześnie zdiagnozowane.

Ultrasonografia to jedno z najbardziej wszechstronnych i jednocześnie niedocenianych badań w profilaktyce. Nie emituje promieniowania jonizującego (w odróżnieniu od RTG i tomografii), jest stosunkowo tania i daje lekarzowi wgląd w strukturę narządów wewnętrznych w czasie rzeczywistym.

USG jamy brzusznej

USG jamy brzusznej ocenia w jednym badaniu stan wątroby, pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych, trzustki (jeśli widoczna), śledziony, nerek oraz aorty brzusznej. Pozwala wykryć kamicę pęcherzyka, torbiele, guzki wątroby, powiększone węzły chłonne, tętniaka aorty czy zmiany w nerkach - często zanim pojawią się jakiekolwiek dolegliwości.

Warto wykonać przynajmniej jedno bazowe USG jamy brzusznej po ukończeniu 40. roku życia, a następnie powtarzać co 5 lat lub częściej przy wskazaniach. Badanie wymaga przygotowania: bycie na czczo przez co najmniej 6 godzin i unikanie dzień wcześniej pokarmów wzdymających (warzywa strączkowe, napoje gazowane).

USG tarczycy

Choroby tarczycy są bardzo powszechne - szczególnie u kobiet. Niedoczynność tarczycy, nadczynność, zapalenie Hashimoto, guzki tarczycy - to problemy, które mogą przez długi czas pozostawać niezauważone. USG tarczycy jest wskazane gdy poziom TSH jest nieprawidłowy, gdy lekarz podczas badania palpacyjnego wyczuje nieprawidłowości lub gdy w rodzinie były choroby tarczycy.

Wg danych epidemiologicznych guzki tarczycy stwierdza się w badaniu USG u ok. 50% dorosłych Polaków. Zdecydowana większość to zmiany łagodne, ale wymagają one monitorowania i - w razie wskazań - biopsji cienkoigłowej (BAC).

USG układu moczowego

USG nerek i pęcherza moczowego to badanie wskazane przy każdej infekcji dróg moczowych, nawracających bólach w okolicy lędźwiowej, nieprawidłowym wyniki badania moczu lub jako uzupełnienie diagnostyki urologicznej. Pozwala ocenić wielkość i strukturę nerek, wykryć kamienie, torbiele lub inne zmiany.

USG piersi i przydatków - patrz sekcje powyżej

Badania USG można wykonać prywatnie, bez skierowania, z wynikiem i opisem lekarza podczas wizyty.

Wielu pacjentów przez lata żyje z nieprawidłowymi wynikami morfologii, nie podejmując żadnych działań - bo "nie bolało, więc nie szłam". To jeden z najczęstszych i najkosztowniejszych błędów profilaktycznych.

Hematolog to lekarz zajmujący się chorobami krwi i układu krwiotwórczego. Do konsultacji hematologicznej warto się zgłosić, gdy w badaniach krwi powtarzają się:

• anemia - szczególnie gdy nie reaguje na suplementację żelazem lub witaminami z grupy B

• podwyższone lub obniżone leukocyty utrzymujące się w kilku kolejnych badaniach

• nieprawidłowości w morfologii płytek (małopłytkowość lub nadpłytkowość)

• podwyższone OB lub CRP bez wyraźnej przyczyny infekcyjnej

• powiększone węzły chłonne (szyjne, pachowe, pachwinowe) utrzymujące się ponad 4-6 tygodni

• przewlekłe zmęczenie niewyjaśnione innymi przyczynami

Wg Polskiego Towarzystwa Hematologów i Transfuzjologów wczesne rozpoznanie chorób układu krwiotwórczego - w tym białaczek, chłoniaków czy szpiczaka plazmocytowego - radykalnie poprawia skuteczność leczenia i rokowanie pacjenta.

Nie traktuj hematologa jako specjalisty "ostatniej szansy". To lekarz, do którego warto pójść z wynikiem morfologii i konkretnym pytaniem - zanim problem się rozrośnie.

Tarczyca produkuje hormony regulujące metabolizm całego organizmu. Jej dysfunkcje są niezwykle powszechne - wg Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego (PTE) choroby tarczycy dotyczą ok. 20-25% Polaków, z wyraźną przewagą kobiet.

Profilaktyczne oznaczenie TSH warto włączyć do corocznego pakietu badań krwi. Jeśli TSH jest nieprawidłowe, lekarz zleci dalsze badania (fT4, fT3, anty-TPO). Nieleczona niedoczynność tarczycy prowadzi do chronicznego zmęczenia, przyrostu masy ciała, problemów z koncentracją, depresji i - długoterminowo - do uszkodzenia serca. Nieleczona nadczynność tarczycy może prowadzić do migotania przedsionków, osteoporozy i przełomu tarczycowego.

Przy stwierdzeniu guzków tarczycy w USG lub nieprawidłowych poziomach hormonów tarczycy właściwym krokiem jest konsultacja endokrynologiczna.

Ból pleców, ból kolan, bóle barku - statystycznie dotyczą większości dorosłych Polaków. Problem w tym, że większość z nas przyzwyczaja się do bólu lub leczy go samodzielnie. A ból to sygnał, który warto przepracować z fachowcem.

Kiedy warto odwiedzić ortopedę prewencyjnie?

Profilaktyczna konsultacja ortopedyczna ma sens szczególnie:

• po urazach sportowych lub wypadkach, nawet jeśli "wszystko się zagoiło" - bo wiele urazów leczy się pozornie, zostawiając niestabilność stawu lub kompensacje, które ujawnią się po latach

• gdy pojawiają się nawracające bóle stawów lub kręgosłupa - szczególnie kolanowych, biodrowych i lędźwiowych

• u osób po 45. roku życia z bólami stawów - wczesne rozpoznanie choroby zwyrodnieniowej otwiera możliwości leczenia, które nie będą dostępne w stadium zaawansowanym

• u osób aktywnych fizycznie - ocena biomechaniki ruchu pozwala unikać przeciążeń

Ortopeda ocenia stan układu ruchu, zleca diagnostykę obrazową jeśli potrzeba (RTG, USG, MRI), i może kierować na fizjoterapię - zanim drobny problem stanie się przewlekły.

Fizjoterapia prewencyjna

Fizjoterapia to nie tylko leczenie po urazach czy operacjach. Współcześnie coraz więcej mówi się o fizjoterapii prewencyjnej - ocenie postawy ciała, wykrywaniu dysfunkcji ruchowych i ich korekcji, zanim dojdzie do urazu lub bólu chronicznego.

Jednorazowa wizyta u fizjoterapeuty w celu oceny postawy i wzorców ruchowych jest szczególnie wskazana dla osób pracujących przy komputerze wiele godzin dziennie, a także dla aktywnych sportowców amatorów. Terapeuta ocenia asymetrie, napięcia mięśniowe i nieprawidłowe wzorce ruchowe, które latami "szlifują" struktury stawowe.

Profilaktyka zdrowotna to nie tylko ciało. Zdrowie psychiczne coraz śmielej wchodzi do dyskusji o badaniach kontrolnych - i słusznie.

Wg WHO depresja jest jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności na świecie. W Polsce dotyczy ok. 1,5 miliona osób, z czego szacunkowo połowa nie otrzymuje żadnej pomocy. Wypalenie zawodowe, zaburzenia lękowe, bezsenność - to problemy, które nieleczone prowadzą do poważnych konsekwencji zdrowotnych, zawodowych i społecznych.

Wizyta u psychiatry nie musi oznaczać poważnej choroby. Często to spotkanie diagnostyczne, podczas którego lekarz ocenia stan psychiczny, dobiera ewentualną farmakoterapię lub kieruje na psychoterapię. Wg polskich danych wiele osób czeka na pierwszą wizytę psychiatryczną ponad rok - dlatego warto zareagować wcześniej, przy pierwszych sygnałach.

Kiedy warto umówić się do psychiatry? Gdy przez dłużej niż 2 tygodnie utrzymuje się wyraźne obniżenie nastroju, bezsenność, lęk, myśli natrętne lub problemy z koncentracją, które utrudniają codzienne funkcjonowanie - a standardowe metody radzenia sobie ze stresem przestają działać.

Zamiast zapamiętywać każde z opisanych badań osobno, warto mieć orientacyjny plan.

20-35 lat

• Morfologia + podstawowe parametry biochemiczne (glukoza, lipidogram, enzymy wątrobowe, kreatynina, TSH) raz w roku

• Badanie ogólne moczu raz w roku

• Pomiar ciśnienia tętniczego raz w roku

• Cytologia co 3 lata (kobiety od 25. roku życia)

• USG ginekologiczne raz w roku (kobiety)

• Badanie okulistyczne co 2-3 lata

35-50 lat

Wszystko jak wyżej, plus:

• USG piersi co roku lub co 2 lata (kobiety)

• PSA - pierwsze oznaczenie u mężczyzn z rodzinnym wywiadem (od 45. roku życia)

• USG jamy brzusznej - badanie bazowe około 40. roku życia

• EKG spoczynkowe (szczególnie u mężczyzn i osób z czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego)

• Glukoza i insulina na czczo - test insulinooporności jeśli wskazany

50+ lat

Wszystko jak wyżej, plus:

• Mammografia co 2 lata (kobiety 50-74 lat, refundowana przez NFZ)

• PSA corocznie (wszyscy mężczyźni)

• Kolonoskopia - pierwsze badanie przesiewowe w okolicach 50. roku życia (refundowana)

• Densytometria - badanie gęstości kości, szczególnie kobiety po menopauzie

• Pełna ocena układu sercowo-naczyniowego przy każdej wizytecie kontrolnej

Jeden poranek w roku

Większość badań laboratoryjnych (morfologia, lipidogram, glukoza, TSH, enzymy wątrobowe, kreatynina, kwas moczowy, OB/CRP, badanie moczu) można zebrać z jednego pobrania krwi, będąc na czczo. Wystarczy jeden poranek w roku - a potem wizyta u lekarza rodzinnego lub internisty w celu omówienia wyników.

Nie bój się wyniku

Jeden z najczęstszych powodów odkładania badań profilaktycznych to lęk przed wynikami. Tymczasem statystycznie większość wyników jest prawidłowa lub wymaga jedynie obserwacji. Jeśli coś odbiega od normy - im wcześniej, tym więcej możliwości działania.

NFZ czy prywatnie?

Wiele badań jest dostępnych w ramach refundacji NFZ: cytologia, mammografia, podstawowe badania laboratoryjne przy skierowaniu od lekarza POZ, kolonoskopia w ramach badań przesiewowych. Konsultacje specjalistyczne bez kolejki, USG na życzenie i rozszerzone pakiety diagnostyczne realizuje się prywatnie. W Łomży dostępne są obie ścieżki. Warto też sprawdzić warunki posiadanego ubezpieczenia zdrowotnego - wiele polis (Medicover, LUX MED, PZU, Allianz i inne) pokrywa konsultacje specjalistyczne i badania USG.

Profilaktyka zdrowotna to nie jednorazowy projekt, ale trwały element stylu życia. Lista badań może wydawać się długa - ale rozłożona na cały rok, to kilka godzin i kilkaset złotych, które mogą zmienić naprawdę wiele.

Kluczowe wnioski:

• Morfologia krwi i podstawowy panel biochemiczny - raz w roku dla każdego dorosłego powyżej 20. roku życia

• Cytologia - co 3 lata dla kobiet w wieku 25-59 lat, bez skierowania

• USG ginekologiczne i piersi - raz w roku dla kobiet

• PSA - od 50. roku życia dla mężczyzn (lub wcześniej przy wywiadzie rodzinnym)

• USG jamy brzusznej - przynajmniej raz po ukończeniu 40. roku życia jako badanie bazowe

• Nieprawidłowe wyniki morfologii to sygnał do hematologa - nie warto odkładać konsultacji

• TSH warto oznaczyć co roku przy morfologii - szczególnie kobiety i osoby po 40. roku życia

• Zdrowie psychiczne to też część profilaktyki - psychiatra to specjalista, nie "ostatnia deska ratunku"

Opisane w tym artykule badania i konsultacje specjalistyczne są dostępne w Medicus Center - prywatnej placówce medycznej przy ul. Akademickiej 42.

W ramach jednej placówki przyjmują:

• Ginekolog - cytologia, USG ginekologiczne, USG piersi, prowadzenie ciąży, antykoncepcja

• Hematolog - diagnostyka i leczenie chorób krwi, interpretacja nieprawidłowych wyników morfologii

• Urolog - PSA, diagnostyka prostaty, choroby układu moczowego, badanie ogólne moczu

• Radiolog - USG jamy brzusznej, USG tarczycy, USG piersi, USG układu moczowego

• Ortopeda - bóle stawów i kręgosłupa, kontuzje, iniekcje dostawowe

• Psychiatra - depresja, zaburzenia lękowe, bezsenność, wypalenie zawodowe

• Fizjoterapeuci - rehabilitacja, terapia manualna, fizjoterapia dziecięca, fizjoterapia uroginekologiczna

Wizyty odbywają się prywatnie, bez skierowania. Medicus Center współpracuje z wieloma ubezpieczycielami (Medicover, LUX MED, PZU, Allianz, Compensa, Świat Zdrowia i innymi) - koszty wizyty mogą być pokryte w ramach posiadanej polisy zdrowotnej.

Umów wizytę w Medicus Center - medicuscenter.pl