Czym jest spadek? Jak go przyjąć, podzielić, a kiedy warto odrzucić?

Temat spadku jest często dla nas niewygodny, gdyż wiążę się ze śmiercią bliskim nam osób. Jednak gdy nadchodzi moment, w którym stajemy przed koniecznością załatwienia formalności spadkowych powinniśmy mieć przynajmniej podstawowe informacje na temat jak wygląda proces dziedziczenia i jak przebiega postępowanie spadkowe w poszczególnych przypadkach. W tym artykule postaramy się przybliżyć najważniejsze informacje na ten temat.

Przeczytaj nasz artykuł, a dowiesz się:
•    jakie są podstawowe zasady dziedziczenia
•    jak działa testament w kontekście dziedziczenia
•    jakie są procedury w przypadku braku testamentu
•    jak wygląda procedura odrzucenia spadku
•    jak uzyskać postanowienie sądowe lub akt notarialny
•    w czym może nam pomóc notariusz
•    kto ma prawo do zachowku i jak go obliczyć

Dziedziczenie na pierwszy rzut oka może wyglądać na skomplikowane, jednak po krótkiej analizie można zrozumieć najważniejsze procesy i zasady podczas tego procesu. 

Dziedziczenie w prawie polskim jest regulowane przez Kodeks Cywilny i obejmuje dwa główne rodzaje dziedziczenia: ustawowe i testamentowe.

Dziedziczenie ustawowe ma miejsce w sytuacji, gdy zmarły nie pozostawił testamentu. Odbywa się ono na podstawie przepisów ustawowych (KC). W skrócie, kolejność dziedziczenia jest następująca: 

• dzieci zmarłego oraz małżonek,
• rodzice wraz z małżonkiem,
• małżonek i rodzeństwo, 
• dziadkowie.

Przed śmiercią zmarły może określić, kto będzie jego spadkobiercą, sporządzając testament. Może być on sporządzony na piśmie, notarialnie lub w formie ustnej w sytuacjach szczególnych (np. zagrożenie życia). Testament może wyznaczyć jednego lub więcej spadkobierców.

Niektóre osoby mają prawo do zachowku niezależnie od treści testamentu. Są to dzieci, małżonek i rodzice zmarłego.

Testament jest dokumentem, w którym jego autor rozporządza swoim majątkiem na wypadek śmierci. Może on obejmować postanowienia tylko jednej osoby, posiadającej pełną zdolność do czynności prawnych. Co ważne, w testamencie nie ma potrzeby załączania wykazu majątku. 

Dobrze jest, jeśli testament posiada formę pisemną, ale dopuszczalny jest również testament w formie ustnej. 

Spadkodawca nie może dowolnie zadysponować swoim majątkiem po śmierci. Dzieci, małżonek i rodzice zmarłego mają prawo do zachowku. Może być ono wyłączone w wyjątkowych sytuacjach (postanowienie o wydziedziczeniu), jednak w takim przypadku zalecane jest sporządzenie testamentu notarialnego.

Dziedziczenie ustawowe obowiązuje gdy spadkodawca nie pozostawił po sobie testamentu.

W pierwszej kolejności prawo do spadku mają w częściach równych dzieci i współmałżonek (minimum 1/4 całości). W przypadku gdy małżonek spadkodawcy zmarł, całość spadku przechodzi na dzieci. Jeżeli któreś z nich nie dożyje otwarcia spadku, jego udział przypada wnukom spadkodawcy w częściach równych, a następnie prawnukom i praprawnukom.

W przypadku braku zstępnych spadkodawcy spadek przypada współmałżonkowi (połowa spadku) oraz rodzicom spadkodawcy (1/4 całości spadku). Jeżeli spadkodawca w chwili śmierci miał już tylko jednego rodzica, udział spadkowy drugiego przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.

Jeżeli spadkodawca nie ma dzieci ani małżonka, wówczas całość spadku dziedziczą rodzice spadkodawcy.

W przypadku, gdy spadkodawca nie pozostawił po sobie zstępnych oraz przy braku: małżonka spadkodawcy, rodziców, rodzeństwa i dzieci rodzeństwa, spadek przypada dziadkom spadkodawcy w częściach równych. 

W ramach dziedziczenia ustawowego w przypadku, gdy spadkodawca nie ma spadkobierców ustawowych: małżonka, krewnych, dzieci małżonka spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a gdy ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie może zostać ustalone, lub znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa.

Czasem nie mamy dobrego kontaktu ze spadkodawcą, nie znamy jego sytuacji finansowej i obawiamy się odziedziczenia długów. W takiej sytuacji możemy odrzucić spadek.

Odrzucenie spadku pozwala spadkobiercy zrezygnować z przyjęcia przysługującego mu spadku po zmarłym krewnym. Skutkuje tym, że spadkobierca zostaje wyłączony z dziedziczenia i odtąd jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.

Aby odrzucić spadek, należy złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku przed sądem lub notariuszem. Oświadczenie to można złożyć jedynie po śmierci spadkodawcy.

Na odrzucenie spadku spadkobierca ma 6 miesięcy od momentu, kiedy dowiedział się o swoim powołaniu. Jeśli w powyższym terminie nie zgłosimy odrzucenia spadku, odziedziczymy go z dobrodziejstwem inwentarza.

Decyzja o odrzuceniu spadku jest nieodwołalna. Dlatego warto skonsultować się z prawnikiem lub doradcą przed podjęciem takiej decyzji.

W przypadku uzyskania spadku warto zadbać o wszelkie formalności takie jak uzyskanie postanowienia sądowego lub aktu notarialnego w sprawie spadku. Aby je uzyskać należy złożyć wniosek do sądu o stwierdzenie nabycia spadku lub uzyskać aktu poświadczenia dziedziczenia od notariusza. W przypadku postępowania sądowego, sąd stwierdza nabycie spadku i wydaje postanowienie. Po jego uprawomocnieniu się, stanowi ono oficjalne potwierdzenie praw do spadku. W przypadku postępowania notarialnego, notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia². Wymaga to osobistego stawiennictwa jednocześnie wszystkich spadkobierców.

Musimy również pamiętać o uregulowaniu podatku od spadków i darowizn i uzyskanie odpowiednich zaświadczeń z Urzędu Skarbowego.

Jeżeli nie czujemy się pewnie w procedurach spadkowych, albo sytuacja spadkobierców jest bardzo skomplikowana, warto skorzystać w profesjonalnej pomocy prawnej, np. notariusza. Pomoże on w przygotowaniu wszelkich wymaganych dokumentów i wytłumaczy proces postępowania spadkowego krok po kroku. Dodatkowo wszystkie potrzebne informacje uzyskamy na piśmie. 

Jak już wspomnieliśmy, nawet w przypadku istnienia testamentu część spadkobierców zachowuje szczególne prawa z tytułu zachowku. Zachowek polega na tym, że jeśli jesteś małżonkiem, dzieckiem (wnukiem) lub rodzicem spadkodawcy, to zawsze należy Ci się część spadku, nawet w sytuacji gdy ktoś inny został powołany do spadku w całości albo spadkodawca za życia darował składniki majątku komuś innemu.

Tytułem zachowku można domagać się zapłaty określonej kwoty pieniężnej od osób, które uzyskały prawa do spadku. Nie można natomiast żądać w ramach zapłaty zachowku wydania określonych przedmiotów z masy spadkowej. Zachowek rekompensuje jedynie ekonomiczny interes pokrzywdzonego spadkobiercy.

Zachowek przysługuje najbliższym krewnym spadkodawcy, które w konkretnym przypadku dziedziczyłyby z ustawy po spadkodawcy. 

Jak obliczyć zachowek? Ogólnie tytułem zachowku należy się połowa wartości udziału spadkowego, który otrzymałby dany spadkobierca przy dziedziczeniu ustawowym. W przypadku gdy uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni, wówczas zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Wartość udziału to inaczej substrat zachowku. Oblicza się go w dwóch krokach. Po pierwsze trzeba ustalić czystą wartość spadku, a następnie do tej wartości dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę za jego życia.

Zachowek musi zapłacić spadkobierca, który uzyskał więcej niż należałoby mu się w przypadku dziedziczenia ustawowego. Jeżeli nie jest w stanie wygospodarować wymaganej sumy pieniężnej, do uzupełnienia zachowku można dodatkowo uczynić zapis windykacyjny. 

Są to tylko podstawowe informacje na temat dziedziczenia, pozwalające na ogólne zorientowanie się w temacie. Jeżeli nasza sytuacja spadkowa jest skomplikowana, warto skonsultować się z prawnikiem i uzyskać precyzyjne informacje dotyczące konkretnie naszego przypadku.

Artykuł przygotowany na podstawie informacji zawartych na stronie: https://zachowek.biz.pl/zachowek.

Art. sponsorowany