Nadnarwiańska Kraina Nietoperzy [FOTO]

Z doroczną wizytą monitorującą stan zimowisk oraz liczbę i gatunki hibernujących na terenie Łomżyńskiego Parku Krajobrazowego Doliny Narwi nietoperzy, gościli w dniach: 12-16 luty br. działacze i wolontariusze Towarzystwa Przyrodniczego „Bocian". Zimowiska nietoperzy na terenie ŁPKDN obejmują setki zewnętrznych piwniczek w siedliskach mieszkańców okolicznych wsi i miasteczek, piątnickie forty oraz piwnice dawnego Browaru Drozdowo. Zespołem badawczym jak co roku, kierował wiceprezes towarzystwa i chiropterolog Marek Kowalski.

Nietoperze towarzyszą człowiekowi od zarania jego dziejów, a ich najstarsze skamieniałości liczą sobie co najmniej kilkadziesiąt milionów lat. Zasiedlają najbliższe otoczenie człowieka – szczeliny domów, strychy, piwnice czy dziuple drzew w lasach i zazwyczaj jest to sąsiedztwo, którego ludzie sobie nie uświadamiają. Są to jedyne aktywnie latające ssaki, które posługują się zmysłem echolokacji posiadając jednocześnie zdolność hibernacji, a ich podstawowym pożywieniem są komary, muchówki, chrząszcze i inne owady, a także pajęczaki. W Polsce występuje około 26 gatunków nietoperzy (wszystkie objęte ścisłą ochroną), a dodatkowo kilka występujących w kraju gatunków, wpisanych jest do międzynarodowej „Czerwonej księgi gatunków zagrożonych wyginięciem".

Twój sąsiad nietoperz

Jak wspomina szef zespołu badawczego Marek Kowalski – swoją przygodę z monitoringiem nietoperzy na terenie ŁPKDN rozpoczął około 1987 r. W zasadzie od tego czasu jest na terenie parku corocznie i jak przyznaje, od samego początku może liczyć na pomoc oraz współpracę z władzami i pracownikami parku, a także Muzeum Przyrody w Drozdowie, ze szczególnym podkreśleniem udziału w pracach badawczo – naukowych zespołu, przyrodniczki z Łomży Anny Makowskiej.

Początkowo zinwentaryzowano na badanym terenie około 100 piwnic przydomowych – zimowisk nietoperzy, stopniowo jednak ich zarejestrowana liczba wzrosła do ponad 360. Największym zimowiskiem nietoperzy są piwnice Browaru Drozdowo, w których potrafi jednorazowo hibernować nawet do 200. osobników. Wielkim fenomenem na skalę ogólnopolską zbadanych zimowych siedlisk nietoperzy w dolinie Narwi jest ich średnie zasiedlenie, które przy średniej ogólnopolskiej na poziomie 8%, na terenie parku krajobrazowego szacowane jest na poziomie 40%. Wielkość populacji badacze szacują łącznie na około 600. osobników. Najczęściej występujące w dolinie Narwi gatunki nietoperzy to: nocek rudy, nocek Natterera, gacek brunatny oraz sporadycznie występujący mopek, nocek łydkowłosy, gacek szary, mroczek późny, czy też nocek Brandta.

Niektóre z tych gatunków wpisane są do „Czerwonej księgi gatunków zagrożonych wyginięciem", a najciekawszym z nich jest nocek łydkowłosy – kilka osobników tego zagrożonego gatunku, spotykanych jest corocznie podczas liczenia. Niestety nie odnaleziono tu jak dotąd kolonii rozrodczej tego gatunku, chociaż można podejrzewać, że ukrywa się ona w niedalekiej okolicy na jakimś spokojnym strychu.

Nietoperze są ważnym czynnikiem limitującym w naszym otoczeniu liczebność owadów. W drodze na żerowisko potrafią przelecieć nawet do 30 km, przy czym jedna kolonia rozrodcza nietoperzy potrafi w ciągu lata złowić nawet 2 tony dokuczliwych dla człowieka owadów. Towarzystwo przyrodnicze w miarę możliwości pomaga przetrwać populacji, rozwieszając między innymi w okresie rozrodu budki dla nietoperzy.

Niestety, chiropterolodzy z Towarzystwa Przyrodniczego „Bocian" co roku stwierdzają na terenie badawczym, postępującą z przyczyn naturalnych degradację piwniczek przydomowych, co tylko częściowo można kompensować podjęciem działań edukacyjnych wobec właścicieli nieruchomości – zimowych siedlisk nietoperzy, zachęcając ich do zabezpieczania piwniczek na zimę i nie zakłócania hibernacji nietoperzy, a przede wszystkim do ich nie wyburzania.

Nietoperz jako cenna marka regionu

Wielu ludzi nie zdaje sobie sprawy, że w dobie dzisiejszego globalnego skażenia naszego otoczenia, to właśnie obecność na danym terenie populacji nietoperzy, jest jednym z nabardziej obiektywnych i naturalnych wskaźników stanu naszego środowiska. Dbałość i wspieranie działań służących zachowaniu na danym obszarze środowiska przyjaznego dla życia i rozwoju nietoperzy jest więc jednym z najlepszych działań proekologicznych, jak również może być wykorzystane przez gospodarzy gmin i miast dla promocji turystycznej, a nawet do wspierania zrównoważonych działań inwestycyjnych.

Liczne są w Polsce przykłady działań podejmowanych dla ochrony populacji nietoperzy i przekładające się na rozwój społeczno-gospodarczy regionu, jak również poziom świadomości ekologicznej. Najbardziej znana jest realizacja chiropterologicznego projektu „PODKOWIEC+", w ramach którego przy okazji ochrony siedlisk zagrożonego wyginięciem gatunku nietoperza podkowca, przeprowadzono z pozyskaniem środków pomocowych remonty dziesiątków dachów, strychów i piwnic zabytkowych budowli sakralnych, prywatnych i użytku publicznego. Powstała również na terenie 5 województw południowej Polski wspólna i nośna marka „KRAINA PODKOWCA", która zintegrowała współpracę i promocję turystyczną dziesiątek samorządów i instytucji, organizacji pozarządowych i firm obsługujących sektor ekologiczny i około turystyczny.

Dobre przykłady można zaobserwować także w Niemczech, gdzie funkcjonują z powodzeniem inicjatywy samorządowe, społeczne i prywatne, które wspierają i promują naturalne i unikatowe dziedzictwo przyrodnicze związane z zagrożoną wyginięciem populacją nietoperzy. Dostrzeżone zostały przez światowe organizacje ochrony przyrody inicjatywy miasta Meiningen, w którym powstała Wieża Nietoperzy oraz wdrożono w szkołach program ochrony nietoperzy. Z dumą prezentuje funkcjonowanie samorządowego Domu Nietoperza - burmistrz miasta Hohenburg Florian Junkes, który podkreśla, że poza uratowaniem od wyginięcia ostatniej w Niemczech kolonii nietoperza - podkowca dużego, jego niewielkie miasto stało się szeroko znane w Niemczech i Europie. Dom Nietoperza i związane z nim gospodarstwo ekologiczne stało się przy tej okazji, miejscem licznych odwiedzin oraz znanym chiropterologicznym ośrodkiem badawczym i edukacyjnym.

Ochrona nietoperza na terenie ŁPKDN wyzwaniem dnia dzisiejszego

Dzięki wieloletniemu monitoringowi prowadzonemu przez chiropterologów z towarzystwa przyrodniczego „Bocian", znane jest ogromne znaczenie populacji nietoperza dla zachowania bioróżnorodności ekosystemu narwiańskiego parku krajobrazowego i jego otuliny tj. okolicznych gmin i miast. Widoczna jest również konieczność pilnego wsparcia działań dla poprawy stanu zimowisk nietoperza i tworzenia miejsc dla jego kolonii rozrodczych oraz całego arsenału związanych z tym działań edukacyjnych podnoszących świadomość ochrony środowiska naturalnego.

Istnieje tutaj oczywiście ogromne pole dla współpracy lokalnych samorządów, instytucji kultury i przyrodniczych oraz organizacji społecznych, jak również warto jest rozważyć wykorzystanie istniejącego tutaj unikalnego zasobu naturalnego dziedzictwa przyrodniczego, do podniesienia atrakcyjności turystycznej nadnarwiańskiej Krainy Nietoperzy.

Wojciech Winko – Lokalna Organizacja Turystyczna Ziemia Łomżyńska

/Uwaga: przykłady działań podejmowanych dla ochrony populacji nietoperzy zaczerpnięte z udziału LOT ZŁ w zajęciach warsztatowych zorganizowanych w ramach projektu LIFE Podkowiec+/