Heroizm graniczący z szaleństwem. Łomżyńscy uczestnicy Powstania Warszawskiego [VIDEO]

- Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia Archiwum ul. Aleja Legionów 36 zlokalizowanego za Szkołą Muzyczną i obejrzenia wystawy codziennie od poniedziałku do piątku w godzinach 8:00-15:00, a wyjątkowo w 01.08. br. w godzinach 8:00:18.00 - skomentowała Anna Jankowska, kierownik Archiwum Państwowego w Białymstoku z odziałem w Łomży. 

- Wśród biogramów, które są prezentowane na wystawie, możemy przeczytać o takich osobach, które się charakteryzowały olbrzymim heroizmem, graniczącym praktycznie z szaleństwem, bo jeden z tych panów żołnierzy, pan Kazimierz Kosko, żeby utorować drogę swojemu oddziałowi, złapał dwa granaty i zlikwidował stanowisko CKM u - dodaje kierownik Anna Jankowska.

Urodził się 14.06.1923 r. w Łomży w rodzinie Henryka Bruszewskiego i Jadwigi Balbiny z Gosków. Ukończył siedmioklasową szkołę powszechną nr 1 na ul. Rybak w Łomży. Następnie uczył się w Gimnazjum Państwowym im. Tadeusza Kościuszki w Łomży. Po wybuchu wojny wstąpił do Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW). Mieszkał w Warszawie na ul. Targowej i pracował w tajnej drukarni przy Rynku Starego Miasta  mieszczącej się w piwnicy Domu Fukiera. Drukowano tam prasę podziemną i ulotki. W powstaniu w stopniu plutonowego podchorążego walczył w oddziałach AK - zgrupowanie ‘’Paweł’’ - batalion ’’Antoni” - pluton 1908. Od 07. 08.1944 r. - Grupa ‘’Północ’’ - zgrupowanie ‘’Róg’’ - batalion NOW-AK ‘’Gustaw’’ - OS ‘’Juliusz’’ (Oddział Specjalny - dawny pluton 1908, na Starym Mieście tzw. Tygrys Woli). Szlak bojowy: Wola - Stare Miasto - kanały - Śródmieście Północ - Powiśle. 03.09. 1944 r. został ranny odłamkami pocisku artyleryjskiego w budynku Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej. Umieszczony w szpitalu polowym przy ul. Konopczyńskiego. Dnia 04.10.1944 r. odznaczony został Krzyżem Virtuti Militari V klasy. Po powstaniu wyjechał z Warszawy z rannymi i trafił do szpitala w Brwinowie, gdzie doczekał końca wojny. Po rekonwalescencji wrócił do Łomży. Po pewnym czasie wyjechał ponownie do Warszawy, by kontynuować naukę. Dnia 19.11. 1949 r. został tam aresztowany i oskarżony przez UB o posiadanie broni i współpracę z podziemiem. Przesiedział 8 lat w więzieniach w Warszawie i w Rawiczu. Pracował w więziennej bibliotece i ukończył szkołę, w której nauczył się introligatorstwa. Na wolność wyszedł 10. 09. 1957 r. Założył w Łomży zakład introligatorski, który prowadził przez 50 lat. Najpierw mieścił się on przy ul. Dwornej, a następnie przy ul. Krótkiej 10a. Dnia 11 listopada 2015 r. otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Łomży. Zmarł 05.04.2021 e. w wieku 97 lat. Pochowany na cmentarzu przy ul. Mikołaja Kopernika w Łomży.

Urodził się 01. 11. 1906 r. w Piątnicy koło Łomży w rodzinie Antoniego i Wiktorii z Bednarskich. W 1927 r. ukończył Państwowe Gimnazjum Męskie im. Tadeusza Kościuszki w Łomży. Rok później został skierowany do Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyński. Następnie przeniesiony do Szkoły Podchor. Piechoty w Komorowie koło Ostrowi Mazowieckiej. Po jej ukończeniu w 1929 r. rozpoczął naukę w Szkole Podchor. Artylerii w Toruniu. Po jej ukończeniu w 1931 r. mianowany na podporucznika z przydziałem do 18 Artylerii Lekkiej w Ostrowi Mazowieckiej. 01. 01. 1936 r. otrzymał awans na porucznika i pełnił obowiązki d-cy 5 batalii w 18 PAL. Następnie od 21. 03. 1936 r. do 20. 03. 1939 r. był z-cą oficera mobilizacyjnego i oficerem ewidencji personalnej pułku. Na wojnę w 1939 r. wyruszył jako d-ca 8 batalii III dywizjonu 51 Pułku Artylerii Lekkiej. Pułk wchodził w skład Grupy Op. ‘’Wyszków’’. Kazimierz przeszedł szlak bojowy od m. Różan poprzez Kałuszyn - Włodawę - Chełm Lubelski - Hrubieszów - Zamość do Tarnowatki. Po kapitulacji wojska polskiego w dniu 28. 09. 1939 r., wrócił do domu w Ostrowi Mazowieckiej. 28. 12. 1939 r. został zaprzysiężony w Org. Wojskowej ‘’Wilki’’ przez majora L. Krzeszowskiego ps. ‘’Ludwik’’. Powierzono mu funkcję komendanta pow. Warszawa - Wschód. Organizował oddziały od podstaw. Dnia 26. 01. 1942 r. awansowany do stopnia kapitana. Od 01. 02. 1942 r. w Armii Krajowej w IV Rejonie na Pradze z zadaniem organizowania artylerii. Latem tego roku na własną prośbę i za zgodą Komendanta Rejonu przeniósł się do VIII Obwodu - Żolibórz pod dowództwem płk. M. Niedzielskiego ps. ‘’Żywiciel’’. Otrzymał przydział do !V Rejonu (kpt. Kazimierza Nowackiego ps. ‘’Witolda’’, ‘’Szkodnik’’, ‘’Żyrafa’’ i objął stanowisko k-ta Zgrupowania 

„Oddziały Powązkowskie”. Kazimierz Kosko przygotował plan uderzenia na front Bema na Powązkach. Akcja powstańcza na Żoliborzu w dniu 01. 08. 1944 r. spowodowała, że został odcięty od swojego oddziału. Zameldował się więc w oddziale ‘’Radosława’’ na cmenatrzu ewangelickim. Z grupą nieuzbrojonych żołnierzy poszedł na Stare Miasto. Na rozkaz mjr. Stanisława Błaszczaka ps. ‘’Róg’’, dowódcy Rejonu 1 Obwodu I Śródmieście w Okręgu Warszawskim AK, wraz z porucznikiem ‘’Romanem’’ zorganizowali odział: dywersyjno-bojowy ‘’Żbik’’ z placówką na ulicy Bugaj podległy bezpośrednio pod majora ‘’Roga’’. W czasie wypadu na Most Kierbedzia ‘’Roman’’ zginął.  Dowództwo oddziału przejął K. Kosko. Za ataki na Szpital Ewangelicki, Szkołę Podoficerską na ul. Chłodnej i wsparcia oddziałów powstańczych, Kazimierz Kosko został przez majora ‘’Roga’’ odznaczony Krzyżem Walecznych. W czasie próby przebicia się do Śródmieścia dowodził oddziałem osłonowym na Rynku Starego Miasta. Po przejściu kanałami, w Śródmieście brał udział wraz z Oddziałem ‘’Żbik’’ w odsieczy Elektrowni Miejskiej na Powiślu. Po załamaniu ataku odwrót przez ul. Szczyglą był niemożliwy, gdyż ogień z niemieckiego ckm. prowadzony z rejonu Zakładu Św. Kazimierza całkowicie zamykał odwrót. Wówczas por. Kosko chwycił 2 granaty, podbiegł do stanowiska nieprzyjaciela i je zlikwidował. Za czyn ten na wniosek majora ‘’Roga’, kpt. Kazimierz Kosko został odznaczony Srebrnym Krzyżem Virtuti Militari kl. V. W okolicy ul. Foksal i Nowy Świat został oparzony przez pocisk zwany ‘’krową’’ lub ‘’szafą’’. Mimo oparzenia został z odziałem. Po upadku powstania wyszedł z miasta z chorymi, a następnie uciekł z transportu. Po dotarciu do Radomia zameldował się w Okręgu Kieleckim AK, gdzie otrzymał stanowisko Szefa Uzbrojenia Okręgu. Przebywał tam do czasu wejścia wojsk sowieckich. 19. 06. 1945 r. zgłosił się do Komisji Likwidacyjnej byłej AK. Za przynależność do AK i posiadanie broni wyrokiem Wojskowego Sądu Okręgowego w Łodzi został skazany na 10 lat więzienia i osadzony w Kielcach.  W nocy z 4 na 5. 08. 1945 r. odbity z grupą ponad 350 więźniów przez odział ‘’Szarego’’ - Antoniego Hedę. Kazimierz Kosko praktycznie do końca życia był inwigilowany przez ówczesną SB> Zmarł 20. 05. 1985 r. w Warszawie, w wieku 80 lat. Pochowany został na cmentarzu w Ostrowii Mazowieckiej. 

Urodziła się 20 maja 1920 r. w Łomży w ewangelickiej rodzinie Edmunda Andruszkiewicz i Emilii Eugenia z domu Moenke. Pradziadek  Adolf Moenke był sukiennikiem w Jedwabnem, a dziadek Zygmunt Andruszkiewicz właścicielem piekarni w Łomży. Ojciec, Edmund Andruszkiewicz brał udział w wojnie z Rosjanami w 1920 r. Przejścia wojenne wpłynęły na jego przedwczesną śmierć. Zmarł 15 sierpnia 1928 r. w Łomży w wieku 33 lat, gdy Nelli była ośmioletnim dzieckiem. Przed wybuchem powstania Nelli mieszkała w Warszawie na ul. Leszno 136 i uczyła się w Warszawskiej Szkole Pielęgniarek. Dyplom uzyskała w 1941 r. Pracowała i mieszkała w Szpitalu dla dzieci, który zgodnie z życzeniem fundatorki i jednocześnie kuratorki zatrudniał tylko pielęgniarki samotne, nieposiadające własnego domu i dzieci. Mieszkały one na terenie szpitala. Dzięki odciążeniu od domowych obowiązków mogły całkowicie poświęcić się opiece nad chorymi. W momencie założenia własnej rodziny nie mogły już tam dalej mieszkać i pracować. Jako pielęgniarka brała udział w Powstaniu Warszawskim w dzielnicy Wola w oddziale ‘’Bakcyl’’ - Sanitariat Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej - III Obwód ‘’Waligóra’’. Rannymi opiekowała się w dwóch szpitalach: najpierw od 1 do 6 sierpnia w Szpitalu Dziecięcym Karola i Marii, ul. Leszno 30, a po jego zajęciu i podpaleniu przez Niemców, od 7 sierpnia do 3 października w Szpitalu Wolskim na ul. Płockiej 26 (obecnie Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc). Nelli Andruszkiewicz była stryjeczną siostrą Wandy Moenke, pielęgniarki działowej w obu szpitalach, łomżynianki, również uczestniczki powstania. Po upadku powstania Nelli Andruszkiewicz wyjechała ze zniszczonej Warszawy z rannymi. Po wojnie wróciła do stolicy i pracowała nadal jako pielęgniarka. Zmarła w Warszawie 12 kwietnia 2003 r. w wieku 82 lat. Została pochowana na Cmentarzu Ewangelicko Augsburskim Świętej Trójcy w Warszawie ul. Młynarska 54.

Urodziła się 03. 04. 1925 r. w Łomży. Rodzicami jej byli Bolesław Gać lat 41, stały mieszkaniec Jeziorka, zamieszkały w Łomży - kupiec, przemysłowiec, poprzednio stały mieszkaniec wsi Skowroda w gub. warszawskiej i 31-letnia Zofia z domu Bronowicz. Jadwiga w latach 1931-1937 uczęszczała do Publicznej Szkoły Powszechnej nr 6 w Łomży. Następnie uczyła się w Gimnazjum Żeńskim przy Placu Kościuszki. Wybuch wojny zastał ją w Warszawie. Od 1941 r. w ZWZ-AK, Kedyw Komendy Głównej Armii Krajowej - Brygada Dywersyjna ‘’Broda 53’’ - batalion ‘’Zośka’’ 2. Kompania ‘’Rudy’’ - II pluton ‘’Alek’’. Przeszła kurs łączności przewodowej i radiowej oraz kurs sanitarny. Początkowo brała udział w tzw. ‘’Małym sabotażu’’ poprzez kolportaż prasy podziemnej, rozrzucanie ulotek oraz naklejanie plakatów, także w ramach ‘’Akcji N’’. Od listopada 1943 r. jako łączniczka dowództwa II kompanii ‘’Rudy’’ batalionu ‘’Zośka’’ brała udział w akcjach prowadzonych przez kompanię. Szlak bojowy: Wola - StareMiasto - ul. Senatorska - Ogórd Saski - ul. Zielna (‘’przebicie’’) - Śródmieście - Górny Czerniaków. Brała m.in. udział w natarciu na Gęsiówkę (5.08.1944 r.) i obronie Cmentarza Ewangelickiego (8.08.1944 r.). Ranna 12. 08. 1944 r. podczas ataku na magazyn na ul. Stawki. Po przejściu operacji wróciła do walki. W nocy z 30/31. 08. 1944 r. uczestniczyła, w którego natarciu celem było utorowanie przejścia ze Starego Miasta do Śródmieścia. Na Czerniakowie brała udział m.in. w obronie ul. Książęcej 1 (05 - 13. 09. 1944 r.), obronie ZUS-u (13. 09. 1944 r.) i w próbie przeprawy przez Wisłę (22.23 września 1944 r.). 24. 09. 1944 r.  wzięta do niewoli niemieckiej wraz z grupą żołnierzy z batalionu ‘’Zośka’’, uciekła z kolumny i wraz z ludnością cywilną trafiła do obozu przejściowego w Pruszkowie (Dulag 121) skąd ponownie zbiegła. Po ucieczce nadal działała w konspiracji w Podkowie Leśnej. W styczniu 1945 r. powróciła do Warszawy. W 1945 r. powróciła do Warszawy. W 1952 r. uzyskała dyplom magistra inżyniera chemii. Następnie aż do 1965 r. pracowała w Instytucie Gruźlicy oraz w Instytucie Chemii Organicznej Polskiej Armii Nauk na stanowisku adiunkta. W 1963 r. na Wydziale Chemii Politechniki Warszawskiej uzyskała tytuł doktora nauk technicznych. Była autorką wielu prac naukowych, patentów i licznych publikacji. Kilka lat spędziła w Ameryce Północnej, wyjeżdżając na stypendia: kanadyjskich i amerykańskich uczelni. Zmarła 27. 06. 2010 r. w Warszawie. Pochowana została na Cmentarzu Powązki Cywilne (tzw., Stare Powązki) kw. 121, rząd 4, grób 7. 

Jadwiga miała starszą siostrę Irenę ur. 3 maja 1912 r., która jako lekarka również uczestniczyła w powstaniu.

Urodziła się 03. 05. 1912 r. w Łomży, w rodzinie Bolesława i Zofii z domu Bronowicz, małżonków Gaciów (taka forma nazwiska zapisana jest w akcie chrztu, później zmieniono je na Gac). Ojciec Ireny, stały mieszkaniec wsi Skowroda guberni warszawskiej, mieszkający w Łomży był przemysłowcem. Irena była pierwszym dzieckiem w rodzinie, ponieważ w chwili jej urodzenia, matka miała 18 lat. 

Ukończyła medycynę i była lekarze, pediatrą. Pracowała w Warszawie, w dzielnicy Wola, w Szpitalu Karola i Marii ul.Leszno 126. Tam zostało ją Powstanie Warszawskie, Po zajęciu przez Niemców z ocalałymi pielęgniarkami i częścią rannych i chorych przeszła do Szpitala Wolskiego na ul. Płockiej 26 (obecnie Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc). Irena należała do powstańczego oddziału ‘’Bakcyl’’ (Sanitariat Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej) - III Obwód ‘’Waligóra’’ (Wola) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej. Po upadku powstania wyszła z Warszawy z ludnością cywilną. Umieszczona została w niemieckim obozie przejściowym Dulag 121 (skrót z niemieckiego Durchgangslager 121), utworzonym w Pruszkowie dla ludności Warszawy i okolic wypędzonych podczas Powstania warszawskiego i po jego zakończeniu. Jako lekarka zajmowała się tam chorymi. Wyszła za mąż za Juliusza Wartołowskiego. Zmarła w Warszawie w 22.06. 2001 r. Żyła 89 lat. Pochowana została w Warszawie na Cmentarzu Powązkowskim.