Spod Łomży na koniec świata. 84 lata od deportacji na nieludzką ziemię

- Mieszkaliśmy wówczas w Janowie w powiecie kolneńskim. Ojciec mój przed wojną był radnym w Powiatowej Radzie w Kolnie. 20 czerwca 1941 roku o świcie usłyszeliśmy walenie w drzwi i krzyki. To byli sowieccy żołnierze z miejscowymi kolaborantami. Enkawudziści obiecali im, że majątek zesłańców trafi do nich i się na tym wzbogacą  – opowiada pan Marian Paliwoda, dodając – Mama moja tak się tym zestresowała, że z nerwów zemdlała. Ojca mojego z nami wówczas nie było. Ostrzegli go przed deportacją dobrzy ludzie i zdążył się ukryć. Już w trakcie przygotowań do wywózki zbiec zdołał mój najstarszy, 18-letni brat. Mimo pogoni nie udało się go złapać. Mnie, moją mamę i pozostałe moje rodzeństwo załadowano na furmanki, którymi dowieźli nas do Małego Płocka, a stamtąd starym traktem ciężarówkami na dworzec w Łomży. Tego dnia oprócz nas, z Janowa wywieziono również 9 - osobową rodzinę Podsiadów oraz rodzinę Kowalewskich. Kowalewskiego jako oficera Wojska Polskiego zaś wywieźli już wcześniej, w lutym 1940 roku, jako pierwszego. 

- Do wagonów konwojenci ładowali po 50-70 osób. Panował ścisk, gorąc. Na wagon przypadało jedno wiadro zupy i dwa wiadra wody dziennie. Do jedzenia czasem przynosili nam solone śledzie, po których strasznie chciało się pić. Wiele osób zmarło w tej podróży. Ich ciała Sowieci wyrzucali wprost na tory. Jadąc tak, przez szpary widzieliśmy skutki niemieckich bombardowań. Zniszczone dworce, powykręcane tory, wywrócone wagony i lokomotywy. Naszego transportu naloty nie dotknęły, ale eszelony jadące z zesłańcami po nas zostały przez Niemców ostrzelane – wspomina pan Marian Paliwoda. 

- Pierwszym miejscem, gdzie dotarł nasz transport był chutor położony w pobliżu miejscowości Szypunowo na Syberii. To była biedna osada, bez utwardzonych dróg, elektryczności, z lepiankami zamiast domów. Było tam pełno nędzarzy i bezdomnych. Zobaczyliśmy martwych ludzi, których enkawudziści zakopywali w płytkich jamach na błotnistej jezdni. Wysadzono nas tam, a my zabraliśmy się do zbierania kamieni, na których położyliśmy nasze tobołki, aby nie zamokły od deszczu. Rzeczy nasze mama przykryła wojskową plandeką. Spaliśmy i mieszkaliśmy też pod tą plandeką, stuleni razem, a dla rozgrzania się biegaliśmy po okolicy, jeden za drugim. Chleb i mąka bardzo często były tak gorzkie, że trudno było to przełknąć w stanie upieczonym czy ugotowanym. Powodem była wielka plaga piołunu w zbożach przekazuje pan Marian Paliwoda, dodając, iż potem trafili do Kazachstanu, aż za Szymkent, do podnóży gór Tienszan. – Trafiliśmy do sowchozu, z wielkimi sadami, z dużą liczbą koni i krów. Tam znaleźliśmy jakąś opuszczoną ziemiankę zbudowaną z niewypalonej gliny i w niej zamieszkaliśmy. 

- Mój brat Aleksander również postanowił zgłosić się do polskiej armii. Gdy dotarł na miejsce, oczom jego ukazała się ponad kilometrowa kolejka ochotników. Jednakże oficer sowiecki gdy usłyszał od brata, iż ten ma zaledwie 14 lat odesłał go kwitując słowami „Нам дети не нужны” (Nam dzieci nie potrzeba). Ale inni Polacy widząc go szlochającego postanowili mu pomóc. Znaleźli gdzieś jakiś przydługi płaszcz, furażerkę, do kieszeni napchali kamieni, żeby miał większą wagę i kazali mu powiedzieć, że ma 18 lat. I tak dostał się do polskiej armii, z którą od Iranu, poprzez Palestynę i Egipt dotarł aż do Włoch. Jednakże ze względu na wiek nie brał czynnego udziału w walkach – opowiada pan Marian Paliwoda. 

- Dotarłyśmy do Lwowa, gdzie spędziłyśmy siedem tygodni, do 18 listopada 1945 roku. Wieczorem tego dnia dotarłyśmy na dworzec. Stał tam zatłoczony pociąg do Krakowa. Okna w nim były wybite, ale było ciepło, bo bardzo tłoczno. Ludzie jadący z nami dali nam co kto miał do jedzenia. Niestety na granicy nikt nie chciał przepuścić naszego transportu. Staliśmy na bocznicy głodni i zziębnięci przez dwa tygodnie. Wreszcie po długich dniach wyczekiwania przepuścili nasz pociąg do ukochanej Polski. Z Krakowa do Warszawy dotarliśmy trochę koleją, trochę pieszo lub furmankami. Ze zrujnowanej stolicy dotarliśmy pociągiem do Śniadowa, a stamtąd pieszo, przez Łomżę do naszej Wizny. Gdy dotarliśmy na miejsce, przeżyłyśmy szok. Miasteczko było zniszczone w 95%. W progu powitał nas ukochany dziadek Andrzej. Była wielka radość i płacz – opisywała po latach swój powrót z Kazachstanu w rodzinne strony pani Lucyna Ożarowska. 

- Skończyła się wojna. W armiach alianckich demobilizacja. W roku 1947 kończę naukę w IV Junackim Gimnazjum Mechanicznym w Kfarbilu w Palestynie. Wielu kolegów rozjeżdża się po świecie, inni jadą do kraju. Jestem wśród tych ostatnich. Cała moja rodzina już jest w Polsce. Otrzymuję odprawę demobilizacyjną i z El-Szat w Egipcie docieram do Port Saidu. Tu czeka na nas UNRRA-owski statek angielski, który bierze kurs na Maltę. Zawijamy do portu La Valetta. Krótki postój i nowy kurs na Triest, a potem do Wenecji. Tu po wylądowaniu wstępuje we mnie jakiś nowy duch i entuzjazm. Już tylko parę dni, a będę w domu razem z rodziną, której nie widziałem przez pięć lat - zanotował w spisanych w 1979 roku wspomnieniach pan Aleksander Paliwoda.