Perski raj po „nieludzkiej ziemi”. Historia polskiego ocalenia

Gdy dziś oglądając wieczorne informacje słyszymy o kolejnych bombardowaniach Teheranu, niewielu z nas zdaje sobie sprawę, że to właśnie Iran był pierwszym krajem, który udzielił gościny i schronienia umęczonym i wygłodzonym zesłańcom Sybiru, którzy na Bliski Wschód dotarli wraz z ewakuowaną z nieludzkiej ziemi armią gen. Władysława Andersa.

Kiedy 30 lipca 1941 roku w brytyjskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych w Londynie, premier rządu Rzeczpospolitej Polskiej na uchodźstwie generał Władysław Sikorski w obecności premiera Imperium Brytyjskiego Winstona Churchilla oraz angielskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Anthonego Edena podpisywał z radzieckim ambasadorem w Wielkiej Brytanii Ivanem Majskim dokument przywracający stosunki dyplomatyczne pomiędzy Polską, a Związkiem Sowieckim, nikt z deportowanych w głąb państwa Stalina Polaków nie mógł wiedzieć jak bardzo ten dzień wpłynie na ich dalsze losy. 

Jednym z punktów zawartego wówczas porozumienia była „amnestia” dla obywateli polskich znajdujących się na terytorium Związku Sowieckiego oraz utworzenie na jego obszarze nowej armii polskiej, podległej operacyjnie dowództwu radzieckiemu. Początkowo niewielka, z czasem coraz większa i większa rzesza udręczonych katorżniczą pracą w gułagach i specposiołkach Polaków zaczęła przemieszczać się po bezkresnych obszarach wielkiego państwa. Ich celem był znajdujący się w rosyjskim obwodzie orenburskim obóz w Buzułuku, gdzie zaczęła formować się Armia Polska po dowództwem gen. Andersa. Jednak fatalne warunki oraz srogie mrozy sprawiły, iż już w styczniu 1942 roku na Kremlu zapadła decyzja o przeniesieniu obozów do radzieckich republik w Azji Środkowej. Od tej pory stać się one miały „Mekką” dla polskich tułaczy pragnących za wszelką cenę wyrwać się z objęć brutalnego radzieckiego reżimu. 

Choć początkowo wielu zesłańców ze sceptycyzmem podeszło do tych rewelacji, okazały się one prawdziwe. 24 marca 1942 roku rozpoczęła się ewakuacja armii polskiej oraz tysięcy kobiet i dzieci ze Związku Sowieckiego przez Morze Kaspijskie do Iranu. Ich pierwszym celem stało się położone w ostanie Gilan, portowe miasto Bandar Pahlawi (obecnie Bandar-e Anzali). Obóz ulokowano wzdłuż wybrzeża, w bezpośrednim sąsiedztwie wód morskich. Podzielono go na pięć stref wyposażonych w kuchnie, sklepy i magazyny. Wszyscy Polacy musieli przejść obowiązkową dezynfekcję oraz odwszawianie. Otrzymali też nowe ubrania, które dla wielu stały się synonimem rozpoczęcia nowego, lepszego życia. Tutaj też pod opieką polskich i brytyjskich lekarzy uchodźców objęto kilkutygodniową kwarantanną. Niestety, osłabione trudami wędrówki i głodu organizmy szybko padały ofiarami licznych na tych terenach endemicznych chorób. Szalała malaria i cholera. Wśród chorych znalazł się również 12-letni wówczas Aleksander Paliwoda, który wspominał:

We wspomnieniach wielu Polaków Iran jawił się jako pierwsze miejsce - po opuszczeniu sowieckiego państwa - po prostu normalne. Nie brakowało jedzenia, zaś miejscowa ludność nastawiona była bardzo przyjaźnie i chętnie udzielała pomocy. Równocześnie rząd Iranu starał się zapewnić możliwie jak najlepsze warunki polskim uchodźcom. 

W połowie 1942 roku po zakończeniu obowiązkowej kwarantanny obóz w Bandar Pahlavi został zlikwidowany, zaś polskich uchodźców przekierowano do stolicy kraju, Teheranu. Około 2000 polskich dzieci – sierot skierowano natomiast do przygotowanych uprzednio ośrodków w Isfahanie. 

Na Polaków czekały cztery obozy. Były one w pełni wyposażone w pralnie, kuchnie, piekarnie, magazyny żywnościowe, łaźnie oraz liczne warsztaty krawieckie, stolarskie i szewskie. Nie zapomniano też o szpitalu i chrześcijańskiej kaplicy. Dzieci mogły wreszcie podjąć naukę w polskiej szkole. Wielu uchodźców szybko znalazło zatrudnienie w sektorze przemysłowym, dominującym w Teheranie. Inni zaś, jak Aleksander Paliwoda korzystali z uroków tego pięknego miasta.

Irańczycy zapewnili udręczonym ludziom rzecz najważniejszą - poczucie bezpieczeństwa, tak ważnego szczególnie dzieciom, które po traumatycznych przeżyciach bardzo potrzebowały stabilizacji i spokoju. Jak pisało w początkach 1943 roku Poselstwo RP w Teheranie do ministra spraw zagranicznych Edwarda Raczyńskiego:

Irańczycy naprawdę gościnni i o współczujących sercach, przyjęli Polaków jak najlepiej. Iran wydawał się rajem – możność najedzenia się do syta, kupienia bez trudu różnych drobiazgów, wywoływała nieustanne zachwyty. Nie raziły nikogo niewygody życia obozowego i upały wczesnej zeszłorocznej wiosny.

Łącznie do Persji ewakuowanych zostało z „nieludzkiej ziemi” blisko 110 tysięcy obywateli polskich. Do dziś na zadbanych polskich cmentarzach na terytorium Iranu spoczywa 2806 naszych rodaków – zesłańców Sybiru, którym niedane było powrócić w rodzinne strony.